Mâm ngũ quả ngày Tết miền Bắc gồm những quả gì? Cách bày đơn giản, đẹp mắt

Mâm ngũ quả ngày Tết thường được đặt trên bàn thờ để dâng lên tổ tiên. Ở miền Bắc, nhiều gia đình chọn nải chuối xanh làm đế, đặt bưởi hoặc phật thủ ở giữa rồi xếp cam, quýt, quất xung quanh. Không nhất thiết phải có đúng năm loại quả. Chỉ cần quả tươi, màu sắc hài hòa và bày gọn gàng là được.

Cách bày mâm quả có thể khác nhau giữa các vùng và từng gia đình. Bạn có thể làm theo cách gia đình mình vẫn bày; những gợi ý dưới đây chủ yếu giúp mâm quả trông gọn và cân đối hơn.

• Dịp bày: Tết Nguyên đán
• Số loại quả: Thường là 5 loại, nhưng có nhà bày nhiều hơn
• Mâm gợi ý: Mâm 32cm cho một nải chuối; mâm 42cm nếu muốn bày rộng hơn

1. Mâm ngũ quả là gì? Vì sao gọi là “ngũ”?

“Ngũ” có nghĩa là năm. Trong quan niệm phương Đông, số năm còn gắn với ngũ hành gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.

Mỗi hành thường được gắn với một màu. Vì vậy, nhiều nhà chọn quả sao cho mâm có đủ các màu, thay vì đếm đúng năm quả. Bảng dưới là cách hiểu phổ biến, kèm những quả dễ mua ở miền Bắc:

Mâm ngũ quả còn gửi gắm những mong ước cho năm mới:

• Phúc: may mắn
• Quý: sang trọng, được coi trọng
• Thọ: sống lâu
• Khang: khỏe mạnh
• Ninh: bình yên

Điều quan trọng nhất khi bày mâm quả là lòng thành kính. Vì vậy, mâm không cần cầu kỳ hay phải dùng quả đắt tiền.

2. Mâm ngũ quả miền Bắc gồm những quả gì?

Mâm quả miền Bắc thường có chuối xanh, bưởi hoặc phật thủ, cam, quýt và quất. Những ý nghĩa dưới đây là cách hiểu thường được nhắc tới, không phải quy định bắt buộc.

Một số gia đình còn bày thêm hồng, lê, lựu, táo hoặc vài quả ớt đỏ để mâm có nhiều màu hơn. Hồng đỏ gợi sự hồng phát, lựu nhiều hạt gợi con cháu đông vui. Ở miền Bắc, có thể chọn nhiều loại quả khác nhau miễn là mâm quả có màu sắc phong phú.

3. Cách chọn quả để mâm tươi suốt Tết

Mâm ngũ quả ngày Tết thường để trên bàn thờ nhiều ngày. Chọn quả đúng ngay từ đầu sẽ giúp mâm trông tươi đến khi hạ xuống.

• Chuối: chọn nải chuối xanh già, quả căng, đều nhau, cuống còn xanh. Chuối già sẽ chín dần trong mấy ngày Tết thay vì chín nẫu ngay.
• Bưởi: chọn quả vỏ căng, nặng tay, còn cuống và vài lá. Quả có lá đặt lên mâm trông tươi hơn.
• Phật thủ: chọn quả có các “ngón” xòe đều, vỏ vàng tươi, không có vết thâm.
• Cam, quýt: chọn quả còn cuống lá, vỏ bóng, không mềm ở chân quả.
• Quất: cắt cả cành nhỏ có lá để cài vào mâm.

Bạn nên mua quả trước khi bày một, hai ngày. Trước khi bày, dùng khăn ẩm lau sạch từng quả rồi lau lại bằng khăn khô. Quả khô ráo, không đọng nước ở cuống sẽ giữ được lâu hơn.

4. Miền Trung và miền Nam bày mâm quả ra sao?

Mỗi miền chọn quả theo sản vật địa phương và cách hiểu riêng. Bảng dưới tóm gọn những điểm hay gặp:

Ở miền Nam, một số gia đình kiêng chuối vì tên quả nghe gần với chữ “chúi”, kiêng cam vì gần với “cam chịu”. Đây là cách hiểu theo tên gọi, mỗi nhà giữ một kiểu.

5. Cách bày mâm ngũ quả miền Bắc từng bước

Trước khi bày, bạn lau sạch các loại quả như hướng dẫn ở mục 3. Nên chọn nải chuối xanh có quả đều, cong vừa phải để làm đế chắc chắn.

Bước 1: Chuẩn bị mâm

Lau khô mâm, đặt trên mặt phẳng và chọn vị trí gần bàn thờ. Bày quả tại đó sẽ đỡ phải bê mâm đi xa sau khi xếp xong.

Bước 2: Đặt nải chuối làm đế

Đặt nải chuối nằm ngửa ở nửa trước mâm, cuống quay vào phía trong, các quả chuối chĩa ra phía trước rồi cong lên. Nải chuối sẽ làm đế đỡ và ôm lấy những quả được đặt lên sau.

Bước 3: Đặt bưởi hoặc phật thủ ở giữa

Đặt quả bưởi hoặc phật thủ vào giữa, tựa nhẹ vào lòng nải chuối. Nên đặt quả lớn trước để các quả khác có điểm tựa.

Bước 4: Xếp cam, quýt xung quanh

Xếp cam, quýt một lớp quanh chân bưởi hoặc phật thủ, tựa vào nải chuối. Cam to đặt hai bên, quýt nhỏ chèn vào khe phía sau để mâm chắc hơn. Có thể xen kẽ các màu để mâm trông hài hòa.

Bước 5: Thêm quất hoặc ớt đỏ

Cài quất có lá hoặc vài quả ớt đỏ vào những khoảng trống. Cuối cùng, nhìn mâm từ phía trước và chỉnh lại những quả bị lệch để hai bên cân đối.

6. Mẹo bày mâm ngũ quả chắc, không đổ

Mâm quả đẹp cần đứng vững suốt mấy ngày Tết. Vài mẹo nhỏ sau giúp bạn xếp chắc tay hơn:

• Quả to, nặng đặt trước: bưởi, phật thủ làm điểm tựa, quả nhỏ chèn vào khe sau.
• Xếp thấp: cam, quýt chỉ cần một lớp quanh chân bưởi, không chồng cao quá nửa quả bưởi.
• Chuối ôm sát: chọn nải chuối có độ cong vừa lòng mâm, các quả chuối đỡ phía trước như hai bàn tay.
• Mâm khô, phẳng: mặt mâm ướt dễ làm quả trượt; lau khô mâm trước khi xếp.
• Bày tại chỗ: xếp mâm ngay cạnh bàn thờ rồi đặt lên, hạn chế bê mâm đi xa.
• Chỉ bày quả: bánh kẹo, vàng mã nên để đĩa riêng, không cắm lẫn vào mâm quả.

Nhiều người chọn nải chuối có số quả lẻ vì quan niệm số lẻ là số sinh. Nếu không tìm được, bạn cứ chọn nải đẹp, quả đều là được.

7. Nên đặt mâm ngũ quả ở đâu trên bàn thờ?

Theo quan niệm dân gian “đông bình tây quả”, lọ hoa đặt phía Đông, mâm quả đặt phía Tây. Hướng Đông, Tây được tính từ vị trí bàn thờ nhìn ra. Vì vậy, nếu bạn đứng trước bàn thờ, lọ hoa ở bên tay phải, còn mâm quả ở bên tay trái.

Ngày Tết, nhiều nhà còn đặt đôi tháp nước ngọt ở hai đầu bàn thờ. Nếu định bày tháp, bạn đặt mâm quả và lọ hoa trước, rồi kê hai tháp vào hai bên cho cân, không che bát hương.

Mỗi gia đình có cách sắp xếp riêng. Nếu nhà bạn vẫn đặt mâm quả ở giữa hoặc theo cách khác, bạn có thể tiếp tục làm như vậy. Dù đặt ở đâu, mâm quả không nên cao hơn hay che khuất bát hương.

8. Cách bày mâm ngũ quả đơn giản mà đẹp

Nếu bàn thờ nhỏ, chẳng hạn ở căn hộ chung cư, bạn có thể bày ít quả để mâm gọn hơn:

• Một nải chuối nhỏ làm đế
• Một quả bưởi đặt ở giữa
• Vài quả quýt hoặc một cành quất nhỏ

Chỉ với màu xanh, vàng và cam, mâm quả đã có màu sắc hài hòa. Một mâm ít quả nhưng tươi và được xếp cân đối vẫn trông trang trọng.

9. Bày mâm ngũ quả ngày nào, mùng mấy thì hạ?

Nhiều gia đình miền Bắc bày mâm ngũ quả vào ngày 28 hoặc 29 tháng Chạp, sau khi đã lau dọn bàn thờ. Việc lau dọn thường làm sau lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp. Bày gần Tết thì quả còn tươi trong những ngày đầu năm.

Năm nay tháng Chạp chỉ có 29 ngày, không có ngày 30 Tết. Bạn có thể tính theo lịch dương như sau:

Nhiều nhà hạ mâm quả sau lễ hóa vàng. Quả hạ xuống được coi là lộc, cả nhà chia nhau ăn. Trong mấy ngày Tết, nếu có quả bị dập hoặc chín quá, bạn có thể thay quả khác cho mâm luôn tươi.

10. Nên chọn mâm cỡ nào?

Lòng mâm là phần phẳng ở giữa, không tính phần vành xung quanh. Bạn có thể chọn cỡ mâm theo số nải chuối và lượng quả muốn bày:

Xưởng Ecocook có mâm 32cm và mâm 42cm bằng nhôm, với hai màu anod vàng và anod trắng. Anod là cách xử lý bề mặt nhôm để tạo lớp bảo vệ. Mâm có thể rửa như đồ dùng thông thường; nếu vết bẩn bám chắc, bạn có thể cọ bằng búi thép. Sau Tết, rửa sạch, lau khô rồi cất đi để dùng vào ngày rằm, mùng một hoặc những dịp khác.

Với nải chuối xanh làm đế, bưởi hoặc phật thủ đặt ở giữa, thêm cam, quýt và quất xung quanh, bạn đã có một mâm ngũ quả theo cách bày quen thuộc ở miền Bắc. Chọn chiếc mâm vừa với bàn thờ và lượng quả định bày là được.